Speen afbouwen: wanneer stop je en hoe doe je het zacht?

Speen afbouwen: wanneer stop je, en hoe doe je het zacht?

Je kind slaapt heerlijk met zijn speen. Maar ’s nachts ben je er steeds uit om hem terug te stoppen. Of je hoort op het consultatiebureau dat het tijd wordt om af te bouwen, terwijl je kind er zo aan gehecht is. Moet je nu stoppen? En hoe doe je dat zonder dat hij er alleen voor staat?

Ons korte antwoord: het mag, maar het hoeft niet. Hieronder lees je wat de adviezen zeggen, hoe je de speen houdt zonder elke nacht op te staan, en hoe je zacht afbouwt, met jou dichtbij.

Herken je dit?

• Je kind wordt ’s nachts wakker omdat zijn speen eruit is gevallen.
• Je staat meerdere keren per nacht op om de speen terug te stoppen.
• Je kind wil de speen ook overdag steeds, bijvoorbeeld bij het spelen of praten.
• Je twijfelt: nu stoppen, of liever nog even wachten?

Van reflex naar troostmaatje

Zuigen kalmeert: de hartslag zakt en de spieren ontspannen. Rond vier maanden verdwijnt de zoekreflex en wordt zuigen steeds meer een eigen manier van je kind om tot rust te komen. De speen wordt een troostmaatje.

Wanneer stop je met de speen?

Het consultatiebureau (JGZ) adviseert de speen pas af te bouwen na ongeveer tien maanden. Dat komt uit de richtlijn over wiegendood: een speen bij het slapen hangt in het eerste levensjaar samen met een lagere kans op wiegendood.

Tandartsen kijken naar het gebit. Een kindertandarts van de KNMT adviseert om rond de eerste verjaardag te stoppen, voordat de speen echt een gewoonte wordt. Na twee jaar raden tandartsorganisaties speengebruik duidelijk af.

Veel ouders stoppen al eerder, bijvoorbeeld rond vier tot zes maanden. Ook dat is prima, zolang je het zacht doet.

Er is dus niet één goed moment. Er is een periode, grofweg tussen tien maanden en twee jaar, waarin de meeste adviezen samenkomen. Binnen die periode kiezen jullie wat past.

Houden past vaak als je kind er snel en rustig mee in slaap valt, hij zijn speen (bijna) zelf kan vinden of er iets groots aankomt, zoals de opvang of een verhuizing.

Stoppen past vaak als je ’s nachts vaak de speen terugstopt, je kind hem zelf al vaak vergeet of het thuis rustig is.

Speen, gebit en spraak

Een speen kan de groei van tanden en kaak beïnvloeden. Bekend zijn een open beet, waarbij de voortanden niet op elkaar sluiten, en een kruisbeet. Die kans is groter naarmate je kind langer en vaker een speen gebruikt. Stopt je kind vóór ongeveer zijn tweede verjaardag, dan herstelt dat volgens de KNMT-kindertandarts vaak vanzelf.

Ook voor de spraak telt hoe vaak de speen in zit. Met een speen staat de mond vaker open en ligt de tong laag. Daardoor gaat een kind makkelijker door zijn mond ademen, en dat is volgens de JGZ niet goed voor het leren praten.

Daarom is ons advies: vanaf ongeveer een jaar de speen alleen bij het slapen. Zo houd je de troost en spaar je het mondje.

Wat helpt: de speen houden, maar dan slim

1. Leg meerdere spenen in bed. Twee tot vier spenen, in de buurt van zijn handjes. Zo vindt hij er ’s nachts bijna altijd één. Een speen mag in bed, ook volgens VeiligheidNL.

2. Oefen overdag, als het leuk is. Leg de speen in zijn handje en begeleid zijn hand rustig naar zijn mond. Maak er een spelletje van, zonder druk.

3. Help ’s nachts steeds een beetje minder. Hoor je hem? Luister eerst even. Vaak zakt hij zelf weer weg. Hoor je dat hij je nodig heeft, ga dan: “Hé, ben je je speen kwijt? Hier is hij.” Stop de speen niet meteen in zijn mond, maar leg hem in zijn handje en help hem naar zijn mond. Later leg je de speen alleen nog in zijn hand. En daarna tik je alleen op de plek waar de speen ligt.

4. De speen woont in bed. ’s Ochtends leg je hem samen terug: “De speen blijft lekker in bed. Vanavond weer.” Troost overdag op een andere manier: op schoot, samen zingen. Is hij erg verdrietig of moe, dan mag hij even rusten met zijn speen, in bed of op de bank.

5. Stem af met de opvang. Vertel dat de speen bij jullie alleen bij het slapen hoort. Meer lees je in Opvang en slaap.

Zo bouw je de speen zacht af

Kiezen jullie ervoor om te stoppen? Dan kan dat heel zacht. Het idee is hetzelfde als bij het PIP-stappenplan: je kind raakt iets kwijt, en jij vult dat op met jouw nabijheid.

1. Eerst overdag. Gebruikt je kind de speen ook overdag, laat hem dan eerst overdag weg.

2. Dan bij het inslapen. Geef de speen bij bedtijd zoals je gewend bent. Is je kind rustig en slaperig, haal hem er dan zachtjes uit. Zoekt hij ernaar of protesteert hij, geef hem dan terug. Even later probeer je het opnieuw. Het speentje nog even vasthouden kan ook een tussenstapje zijn.

3. Laat jouw troost het overnemen. Een hand op zijn borst, zacht zingen, wiegen, of gewoon dichtbij zijn.

4. Eerst bedtijd, dan dutjes, dan de nacht. ’s Avonds is de slaapdruk het grootst, dus daar lukt het vaak het makkelijkst. ’s Nachts mag je de speen in het begin gewoon nog geven als dat jullie allemaal het snelst weer laat slapen.

5. Woorden en een ritueel voor een dreumes. Lees een prentenboek over stoppen met de speen, of laat hem de speen in een doosje doen voor de speenfee. Vanaf een jaar kan een klein knuffeltje in bed de speen deels vervangen. En erken zijn gevoel: “Je mist je speen, hè. Dat is balen. Ik ben bij je.”

6. Kies een rustige periode. Niet als je kind ziek is, tandjes krijgt, net naar de opvang gaat of midden in de scheidingsangst zit. De speen loopt niet weg.

Reken op een paar onrustige dagen en nachten, bij een dreumes soms een week of twee. Onrust mag er zijn: mopperen, draaien, zoeken. Jij blijft erbij. Raakt je kind in paniek, dan troost je hem altijd en ga je een stapje terug. Je kind is nooit alleen met paniek.

Stop je in het eerste halfjaar? Doe het dan helemaal, en niet de ene nacht wel en de andere niet. Uit de JGZ-richtlijn blijkt dat een baby die gewend is aan een speen en hem dan een keer níet krijgt, meer risico liep.

En in één keer stoppen? Dat hoeft niet, maar het is jullie keuze. Doe het dan in een rustige week, met heel veel nabijheid, ook ’s nachts. Is het te veel, dan mag je alsnog de zachtere route kiezen.

Veilig met een speen

• Geen speenkoord of speenclip in bed, en ook niet in de box of kinderwagen als hij slaapt. Een koordje kan om zijn nekje of handje raken.
• Een speenknuffel telt als knuffel. Die mag pas vanaf een jaar in bed, en alleen als het gevulde deel niet groter is dan het hoofdje van je kind.
• Doop de speen nooit in iets zoets. Dat geeft gaatjes in de tandjes.

Meer over een veilig bedje lees je in Veilig slapen voor je baby.

Wanneer overleg je?

Heeft je kind zijn mond vaak open, snurkt hij veel of maak je je zorgen over zijn tanden of uitspraak? Bespreek het dan met het consultatiebureau, de tandarts of een logopedist. Snurkt hij hard met ademstops, ga dan naar de huisarts.

Loop je vast, of twijfel je wat bij jullie kind past? Boek dan een persoonlijke online sessie met iemand van het PIP-team.